SBI (સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા) તેના ગ્રાહકોને વિવિધ પ્રકારના ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન કૌભાંડો (Scams) વિશે સતત ચેતવણી આપતી રહે છે.
SBI (સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા) તેના ગ્રાહકોને વિવિધ પ્રકારના ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન કૌભાંડો (Scams) વિશે સતત ચેતવણી આપતી રહે છે. આ કૌભાંડોમાં ફસાયેલા લોકો પોતાની મહેનતની કમાણી ગુમાવી દે છે. ચાલો આપણે SBI દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવેલા કેટલાક મુખ્ય કૌભાંડોને વિગતવાર સમજીએ:
ટેકનોલોજી ના યુગ માં જેટલી ડીઝીટલ ફેશીલીટી મળી રહી છે તેની સાથે ટેકનોલોજી માં થતા ડિઝીટલ ક્રાઈમ પણ સાથે સાથે વધી ગયા છે, KYC અપડેટ / બેંક એકાઉન્ટ બ્લોક કરવાની ધમકી, ડિજિટલ અરેસ્ટ / પાર્સલ સ્કેમ, લોન કૌભાંડ / નકલી લોન ઓફર, રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ / લોયલ્ટી પોઈન્ટ્સ રિડીમ કરવાના બહાને છેતરપિંડી, નોકરી / રોકાણ કૌભાંડ, ફિશિંગ (Phishing) / વિશિંગ (Vishing) / સ્મિશિંગ (Smishing), લોટરી / ઈનામ જીતવાનું કૌભાંડ, QR કોડ સ્કેમ, . રિમોટ એક્સેસ / સ્ક્રીન શેરિંગ એપ્સ કૌભાંડ, સિમ સ્વેપ (SIM Swap) કૌભાંડ આ તમામ મુદોઓ એવા જેમાં તમે કોઇપણ પ્રકારે એના શિકાર બની શકો છો
ભારતમાં સાયબર ફ્રોડથી થયેલું કુલ નુકસાન
- વર્ષ 2024 માં: ભારતીય નાગરિકોએ સાયબર અપરાધીઓને ₹22,845.73 કરોડ થી વધુ ગુમાવ્યા છે. આ રકમ 2023 માં નોંધાયેલા ₹7,465.18 કરોડ કરતાં 206% નો જબરદસ્ત વધારો દર્શાવે છે.
- છેલ્લા ચાર વર્ષ (2020-2024) માં: કુલ મળીને ₹33,165 કરોડ થી વધુનું નુકસાન થયું હોવાનો અંદાજ છે.
- ભવિષ્યનો અંદાજ: Indian Cyber Crime Coordination Centre (I4C) ના અંદાજ મુજબ, આગામી વર્ષમાં (2025-2026) સાયબર ફ્રોડને કારણે ભારતીયો ₹1.2 ટ્રિલિયન (₹1,20,000 કરોડ) થી વધુ ગુમાવે તેવી શક્યતા છે.
અન્ય મહત્વપૂર્ણ આંકડા
- ફરિયાદોની સંખ્યા:
- 2024 માં: National Cybercrime Reporting Portal (NCRP) પર 36.37 લાખથી વધુ નાણાકીય છેતરપિંડીની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.
- 2023 માં: 24.42 લાખ કેસ નોંધાયા હતા.
- 2022 માં: 10.29 લાખ કેસ નોંધાયા હતા.
- બચાવવામાં આવેલી રકમ: સરકારી પહેલ જેમ કે Citizen Financial Cyber Fraud Reporting and Management System (CFCFRMS) દ્વારા 2024 માં ₹5,489 કરોડથી વધુ રકમ ગુનેગારો દ્વારા સરોગેટ થતા અટકાવવામાં આવી છે.
- રાજ્યવાર આંકડા (2023 મુજબ):
- મહારાષ્ટ્ર: ₹990.69 કરોડ
- કર્ણાટક: ₹662.10 કરોડ
- ગુજરાત: ₹650.53 કરોડ
- તેલંગાણા: ₹759.05 કરોડ
- ઉત્તર પ્રદેશ: ₹721.07 કરોડ
૧. KYC અપડેટ / બેંક એકાઉન્ટ બ્લોક કરવાની ધમકી
આ સૌથી સામાન્ય કૌભાંડોમાંનું એક છે. તમને SMS, ઈમેલ અથવા કોલ દ્વારા સંદેશ મળે છે કે તમારું બેંક ખાતું KYC (Know Your Customer) અપડેટ ન થવાને કારણે બ્લોક કરવામાં આવશે. સ્કેમર્સ તમને એક શંકાસ્પદ લિંક પર ક્લિક કરવાનું અથવા કોઈ નંબર પર કોલ કરીને તમારી વ્યક્તિગત અને બેંકિંગ વિગતો (જેમ કે એકાઉન્ટ નંબર, PIN, OTP, CVV) શેર કરવાનું કહે છે. યાદ રાખો કે કોઈપણ બેંક ક્યારેય પણ SMS, ઈમેલ કે ફોન દ્વારા તમારી અંગત વિગતો માંગતી નથી.
- ·
ભારતીય સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) અનુસાર, વર્ષ 2024માં NCRP (National Cybercrime Reporting Portal) પર 19.18 લાખ ફરિયાદો મળી છે. આ ફરિયાદો સાયબર ક્રાઈમ સંબંધિત છે, જેમાં લોકોએ ₹22,811.95 કરોડ ગુમાવ્યા છે.
- વર્ષ 2023માં 15.56 લાખ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી, જે 2024માં વધીને 19.18 લાખ થઈ ગઈ.
- છેલ્લા ચાર વર્ષમાં (2020-2024), લોકોએ સાયબર છેતરપિંડીમાં લગભગ ₹33,165 કરોડ ગુમાવ્યા છે.
- KYC ફ્રોડનું પ્રભુત્વ:
- ઘણી બેંકો અને સાયબર સુરક્ષા એજન્સીઓ KYC ફ્રોડને સૌથી સામાન્ય અને પ્રચલિત સાયબર કૌભાંડોમાંનું એક ગણાવે છે.
- ડેસેન્ટ્રો (Decentro) જેવી ડિજિટલ આઈડેન્ટિટી વેરિફિકેશન ફર્મ્સના રિપોર્ટ્સ દર્શાવે છે કે “ફિશિંગ” અને “ફેક re-KYC” એ ભારતમાં વધતી જતી છેતરપિંડીના મુખ્ય પ્રકારો છે.
- સાયબર ક્રિમિનલ્સ ગ્રાહકોને KYC અપડેટ કરવાની ધમકી આપીને, અથવા એકાઉન્ટ બ્લોક થવાના ડર બતાવીને તેમની સંવેદનશીલ માહિતી પડાવી લે છે. આ પદ્ધતિ ખૂબ જ સફળ રહી છે કારણ કે તે લોકોમાં ગભરાટ અને તાકીદની ભાવના ઊભી કરે છે.
- વ્યક્તિગત માહિતી ચોરી: એપ્રિલ 2021માં પ્રકાશિત થયેલા સિક્યુરિટી રિસર્ચ ફર્મ નોર્ટન લાઇફલોકના રિપોર્ટ અનુસાર, છેલ્લા એક વર્ષમાં ભારતમાં લગભગ 2.7 કરોડ લોકોની અંગત જાણકારી (એકાઉન્ટ નંબર, પાસવર્ડ, OTP, ફોન નંબર) ચોરી થઈ છે. KYC ફ્રોડ આવા ડેટા ચોરીનું એક મુખ્ય કારણ છે.
૨. ડિજિટલ અરેસ્ટ / પાર્સલ સ્કેમ
આ કૌભાંડમાં, સ્કેમર્સ પોલીસ અધિકારીઓ, CBI અધિકારીઓ, અથવા કસ્ટમ્સ અધિકારીઓ તરીકે ઢોંગ કરે છે. તેઓ તમને ફોન કરીને જણાવે છે કે તમારા નામે કોઈ ગેરકાયદેસર પાર્સલ પકડાયું છે અથવા તમે કોઈ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં સામેલ છો. તેઓ તમને “ડિજિટલ અરેસ્ટ” અથવા કાનૂની કાર્યવાહીની ધમકી આપે છે અને આ મામલાને થાળે પાડવા માટે પૈસાની માંગણી કરે છે. પોલીસ કે સરકારી એજન્સીઓ ક્યારેય ફોન પર પૈસા માંગતી નથી કે “ડિજિટલ અરેસ્ટ” કરતી નથી.
ભારતમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ/પાર્સલ સ્કેમના કેસો અને નુકસાન:
- ઝડપી વૃદ્ધિ:
- The Wire ના એક રિપોર્ટ મુજબ, 2024 માં લગભગ 1,23,672 ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમના કેસ નોંધાયા હતા, જે 2022 માં નોંધાયેલા કેસો કરતાં લગભગ ત્રણ ગણા વધારે છે.
- 2022 માં, National Cybercrime Reporting Portal (NCRP) પર 39,925 ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ અને સંબંધિત સાયબર ક્રાઈમના કેસો નોંધાયા હતા, જેમાં પીડિતોએ ₹91 કરોડ ગુમાવ્યા હતા.
- 2024 સુધીમાં, આ આંકડો 1,23,672 સુધી પહોંચી ગયો, અને ગુમાવેલી રકમ ₹1,935.5 કરોડ થઈ ગઈ, જે 2022 કરતાં લગભગ 20 ગણી વધુ છે.
- 2025 ના પ્રથમ બે મહિનામાં જ (જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી), 17,718 કેસ નોંધાયા છે જેમાં ₹210.2 કરોડનું નુકસાન થયું છે.
- નાણાકીય નુકસાન:
- NITI Aayog ના એક અહેવાલ મુજબ, જાન્યુઆરીથી ઓક્ટોબર 2024 દરમિયાન, ભારતીય નાગરિકોએ “ડિજિટલ અરેસ્ટ” કૌભાંડોમાં લગભગ ₹2,140 કરોડ ગુમાવ્યા હતા.
- તાજેતરનો એક કેસ મંગલુરુથી સામે આવ્યો છે, જ્યાં એક નિવૃત્ત મહિલાએ “ડિજિટલ અરેસ્ટ” સ્કેમમાં ₹3.09 કરોડ ગુમાવ્યા.
- હૈદરાબાદમાં પણ એક મહિલા ₹4 કરોડના ડિજિટલ અરેસ્ટ ફ્રોડનો ભોગ બની હતી.
- રાજ્યવાર વિશ્લેષણ (IJNRD રિપોર્ટ 2025 મુજબ 2024 ના આંકડા):
- કર્ણાટક: 641 કેસ, ₹109 કરોડનું નુકસાન. (બેંગલુરુમાં 480 કેસ, ₹42.4 કરોડનું નુકસાન)
- બિહાર: 301 કેસ, ₹10 કરોડનું નુકસાન.
- મહારાષ્ટ્ર: 245 કેસ.
- ઉત્તર પ્રદેશ: 180 કેસ.
- પશ્ચિમ બંગાળ: 150 કેસ.
- લક્ષિત પીડિતો અને પદ્ધતિ:
- આ કૌભાંડોમાં સ્કેમર્સ પોતાને CBI, ED, પોલીસ, કસ્ટમ્સ, NCB, કે RBI ના અધિકારીઓ તરીકે રજૂ કરે છે.
- મોટેભાગે, તેઓ ફોન કોલ (વોઈસ અથવા વીડિયો કોલ) દ્વારા પીડિતનો સંપર્ક કરે છે અને તેમને ડ્રગ્સની હેરાફેરી, મની લોન્ડરિંગ, અથવા અન્ય કોઈ ગુનામાં ફસાયા હોવાનું જણાવી ધમકાવે છે.
- તેઓ પીડિતોને ગુપ્તતા જાળવવા અને કોઈને જાણ ન કરવા દબાણ કરે છે.
- વૃદ્ધો અને મહિલાઓ આવા કૌભાંડોનો વધુ ભોગ બની રહ્યા છે. ચંદીગઢ પોલીસ ડેટા મુજબ, 2025 માં નોંધાયેલા ડિજિટલ અરેસ્ટ કેસોમાં મોટાભાગના પીડિતો મહિલાઓ છે.
- સરકારના પ્રયાસો:
- ભારત સરકારે ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ અંગે વ્યાપક જાગૃતિ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે, જેમાં અખબારોની જાહેરાતો, મેટ્રોમાં જાહેરાતો, સોશિયલ મીડિયા કેમ્પેઈન અને આકાશવાણી પર વિશેષ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
- Indian Cybercrime Coordination Centre (I4C) એ 1700 થી વધુ Skype IDs અને 59,000 WhatsApp એકાઉન્ટ્સ બ્લોક કર્યા છે જેનો ઉપયોગ ડિજિટલ અરેસ્ટ માટે થતો હતો.
- “Report and Check Suspect” જેવી નવી સુવિધાઓ gov.in પોર્ટલ પર ઉમેરવામાં આવી છે.
૩. લોન કૌભાંડ / નકલી લોન ઓફર
આ સ્કેમમાં સ્કેમર્સ તમને ઓછા વ્યાજ દરે ઝડપી લોન આપવાની લાલચ આપે છે. તેઓ તમને પ્રોસેસિંગ ફી, વીમા શુલ્ક, અથવા અન્ય કોઈ કારણસર એડવાન્સ પૈસા જમા કરાવવાનું કહે છે. પૈસા જમા કરાવ્યા પછી, તેઓ ગાયબ થઈ જાય છે. ઘણીવાર, તેઓ નકલી વેબસાઇટ્સ અથવા એપ્લિકેશનો દ્વારા પણ આ પ્રકારની છેતરપિંડી કરે છે. કોઈપણ કાયદેસરની લોન આપતી સંસ્થા લોન આપતા પહેલા એડવાન્સ ફી માંગતી નથી.
ભારતમાં લોન કૌભાંડ / નકલી લોન ઓફરના કેસો અને નુકસાન:
- નકલી લોન એપ્સ અને તાત્કાલિક લોન કૌભાંડો:
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને પોલીસ સતત “ઇન્સ્ટન્ટ લોન એપ્સ” દ્વારા થતી છેતરપિંડી અંગે ચેતવણી આપે છે. આ એપ્સ ઊંચા વ્યાજ દરે લોન આપે છે અને જો ચુકવણીમાં વિલંબ થાય તો ધમકીઓ અને હેરાનગતિ કરવામાં આવે છે.
- હૈદરાબાદ પોલીસે 2020 માં ₹21,000 કરોડના ઇન્સ્ટન્ટ લોન એપ કૌભાંડનો પર્દાફાશ કર્યો હતો, જેમાં એક ચીની નાગરિકની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ કૌભાંડમાં 4 કરોડથી વધુ સોદા થયા હોવાનો ખુલાસો થયો હતો. આ એક જ ઘટનાનો આંકડો દર્શાવે છે કે આ પ્રકારની છેતરપિંડી કેટલી વ્યાપક છે.
- ઘણીવાર, આ એપ્સ ગ્રાહકોના ફોનના ડેટા (કોન્ટેક્ટ્સ, ગેલેરી, SMS)નો દુરુપયોગ કરે છે અને પૈસા વસૂલવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.
- એડવાન્સ ફી કૌભાંડ:
- આ પ્રકારના કૌભાંડમાં, સ્કેમર્સ તમને ખૂબ જ ઓછા વ્યાજ દરે અથવા કોઈ ગેરંટી વગર લોન આપવાની લાલચ આપે છે.
- લોન આપતા પહેલા, તેઓ “પ્રોસેસિંગ ફી”, “વીમા શુલ્ક”, “ટેક્સ” અથવા અન્ય કોઈ બહાને એડવાન્સ પૈસા જમા કરાવવાનું કહે છે. એકવાર પૈસા મળી જાય પછી, તેઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને લોન ક્યારેય મળતી નથી.
- આવા કૌભાંડો ઘણા નાના વ્યવસાયો અને વ્યક્તિઓને નિશાન બનાવે છે જેમને તાત્કાલિક ભંડોળની જરૂર હોય છે.
- MSME લોન કૌભાંડો:
- IIFL ફાઇનાન્સ જેવા સ્રોતો દર્શાવે છે કે MSME (માઇક્રો, સ્મોલ અને મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ) ક્ષેત્રમાં લોન કૌભાંડો વધી રહ્યા છે. છેતરપિંડી કરનારાઓ કાયદેસર ધિરાણકર્તા તરીકે ઢોંગ કરે છે અને નકલી પેપરવર્ક અથવા ભ્રામક જાહેરાતોનો ઉપયોગ કરીને MSME માલિકોને છેતરે છે.
- બેંક કર્મચારીઓ દ્વારા થતા આંતરિક લોન કૌભાંડો:
- સમાચારો અનુસાર, બેંકોમાં આંતરિક લોન કૌભાંડો પણ સામે આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, VTV ગુજરાતીના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, દાહોદમાં SBI બેંકમાં ₹5.50 કરોડના લોન કૌભાંડનો પર્દાફાશ થયો છે, જેમાં પૂર્વ બેંક મેનેજર અને એજન્ટો સહિત 18 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. આમાં નકલી દસ્તાવેજો, નકલી પગાર સ્લિપ વગેરેનો ઉપયોગ કરીને લોન મેળવવામાં આવી હતી.
- રાજકોટમાં પણ એક ફાઇનાન્સ કંપનીમાં કર્મચારીઓએ લોન ધારકો સાથે મળીને ₹4 કરોડનું કૌભાંડ આચર્યું હોવાના સમાચાર છે.
- નકલી લોન નોટિસ/CIBIL સ્કોર ફ્રોડ:
- કેટલાક કિસ્સાઓમાં, લોકોને એવી લોન માટે નોટિસ મળે છે જે તેમણે લીધી જ ન હોય. આ પાન કાર્ડની વિગતો લીક થવાને કારણે અથવા અન્ય છેતરપિંડીના કારણે થઈ શકે છે, જ્યાં ગુનેગારો અન્યના નામે નકલી લોન લઈ લે છે.
નિષ્કર્ષ: લોન કૌભાંડ અને નકલી લોન ઓફરના કેસો ભારતમાં સતત વધી રહ્યા છે, અને તેના કારણે થતું નાણાકીય નુકસાન કરોડોમાં છે. આ કૌભાંડો વિવિધ સ્વરૂપોમાં આવે છે – નકલી એપ્સ, એડવાન્સ ફી, અને બેંકોના આંતરિક કૌભાંડો.
બચવા માટે શું કરવું:
- અજાણી લોન ઓફરથી સાવધાન રહો: ખાસ કરીને જે લોન ખૂબ જ સરળતાથી અને ઓછા વ્યાજ દરે મળતી હોય તેવી ઓફરોથી દૂર રહો.
- એડવાન્સ ફી ન આપો: કાયદેસરની બેંકો કે નાણાકીય સંસ્થાઓ ક્યારેય લોન આપતા પહેલા પ્રોસેસિંગ ફી કે અન્ય કોઈ એડવાન્સ રકમ માંગતી નથી.
- એપ્સની ચકાસણી કરો: ફક્ત અધિકૃત અને જાણીતી બેંકો અથવા NBFCs (નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપનીઓ) ની એપ્સનો જ ઉપયોગ કરો. એપ્સ ડાઉનલોડ કરતા પહેલા તેના રિવ્યુ, રેટિંગ્સ અને ડેવલપરની માહિતી તપાસો.
- વ્યક્તિગત માહિતી સુરક્ષિત રાખો: તમારા PAN કાર્ડ, આધાર કાર્ડ, બેંક ખાતાની વિગતો, OTP વગેરે ક્યારેય કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરો.
- CIBIL સ્કોર તપાસો: નિયમિતપણે તમારો CIBIL સ્કોર તપાસો. જો તેમાં કોઈ એવી લોન દેખાય જે તમે લીધી ન હોય, તો તરત જ બેંક અને ક્રેડિટ બ્યુરોનો સંપર્ક કરો.
- શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની જાણ કરો: જો તમને કોઈ નકલી લોન ઓફર કે કૌભાંડ જેવું લાગે, તો તરત જ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન 1930 પર અથવા gov.in પર ફરિયાદ કરો.
૪. રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ / લોયલ્ટી પોઈન્ટ્સ રિડીમ કરવાના બહાને છેતરપિંડી
આ કૌભાંડમાં, તમને SMS કે WhatsApp પર મેસેજ આવે છે કે તમારા SBI રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ સમાપ્ત થઈ રહ્યા છે અને તેને રિડીમ કરવા માટે એક લિંક પર ક્લિક કરવાનું કહેવામાં આવે છે. આ લિંક નકલી હોય છે અને તેના પર ક્લિક કરવાથી તમારી બેંકિંગ વિગતો ચોરાઈ શકે છે. SBI ક્યારેય પણ SMS કે WhatsApp દ્વારા રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ રિડીમ કરવા માટે કોઈ લિંક મોકલતી નથી.
- SMS અથવા વોટ્સએપ મેસેજ: તમને બેંક, ક્રેડિટ કાર્ડ કંપની, અથવા કોઈ રિટેલ ચેઈન (જેમ કે SBI, HDFC, Amazon, Flipkart, વગેરે) ના નામે એક નકલી મેસેજ મળે છે. આ મેસેજમાં લખેલું હોય છે કે તમારા રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ સમાપ્ત થવાના છે અથવા તમે તેને રિડીમ કરી શકો છો. સાથે જ, એક શંકાસ્પદ લિંક આપેલી હોય છે.
- નકલી વેબસાઇટ: લિંક પર ક્લિક કરતા જ તમે એક નકલી વેબસાઇટ પર પહોંચી જાવ છો, જે અસલ બેંક કે કંપનીની વેબસાઇટ જેવી જ દેખાય છે. અહીં તમને તમારી બેંકિંગ વિગતો, જેમ કે યુઝર ID, પાસવર્ડ, ATM/ડેબિટ કાર્ડ નંબર, CVV, અને ખાસ કરીને OTP (વન ટાઈમ પાસવર્ડ) દાખલ કરવાનું કહેવામાં આવે છે.
- ડેટા ચોરી અને નાણાકીય નુકસાન: એકવાર તમે આ વિગતો દાખલ કરો કે તરત જ સ્કેમર્સને તમારી બેંકિંગ માહિતી મળી જાય છે. તેઓ તેનો ઉપયોગ તમારા ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડવા અથવા ઓનલાઈન ખરીદી કરવા માટે કરે છે.
- સાયબર ક્રાઈમમાં મોટો હિસ્સો: ફિશિંગ અને સ્મિશિંગ દ્વારા થતી છેતરપિંડી, જેમાં રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સનું બહાનું એક સામાન્ય પદ્ધતિ છે, તે ભારતમાં નોંધાતા કુલ સાયબર ક્રાઈમ કેસોનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. National Cybercrime Reporting Portal (NCRP) પર દરરોજ હજારો ફરિયાદો નોંધાય છે, અને તેમાં ઘણા કેસો રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સના બહાને થયેલી છેતરપિંડીના હોય છે.
- SBI જેવી બેંકો દ્વારા ચેતવણીઓ: SBI, HDFC Bank, ICICI Bank જેવી મોટી બેંકો તેમજ RBI સમયાંતરે તેમના ગ્રાહકોને આવા કૌભાંડો વિશે ચેતવણીઓ જારી કરતી રહે છે. આ ચેતવણીઓ જ દર્શાવે છે કે આ એક વ્યાપક સમસ્યા છે.
- હજારો પીડિતો: આવા કૌભાંડોમાં ફસાયેલા લોકોની સંખ્યા હજારોમાં હોય છે. દરેક કૌભાંડમાં ભલે નાની રકમ ગુમાવી હોય, પરંતુ કુલ નુકસાન કરોડોમાં પહોંચી શકે છે. ઘણીવાર, આવા મેસેજ અચાનક આવે છે અને લોકો લોભ કે બેદરકારીમાં ફસાઈ જાય છે.
- તાજેતરના કિસ્સાઓ: અવારનવાર સમાચારમાં આવા કિસ્સાઓ જોવા મળે છે. જેમ કે, ક્રેડિટ કાર્ડ રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ રિડીમ કરવાના બહાને કોઈ વ્યક્તિએ લાખો રૂપિયા ગુમાવ્યા હોય. આવા કિસ્સાઓ સ્થાનિક સ્તરે પણ પોલીસ ચોપડે નોંધાતા રહે છે.
૫. નોકરી / રોકાણ કૌભાંડ
આ સ્કેમમાં, તમને નકલી નોકરીની ઓફર કરવામાં આવે છે જેમાં ઊંચા પગાર અને સરળ કામનું વચન આપવામાં આવે છે. તેઓ તમને રજીસ્ટ્રેશન ફી, તાલીમ ફી, અથવા અન્ય કોઈ બહાને પૈસા માંગે છે. તેવી જ રીતે, રોકાણ કૌભાંડોમાં, તેઓ શેરબજાર અથવા ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં ઊંચા વળતરનું વચન આપીને લોકોને પૈસા રોકવા માટે લલચાવે છે. આ બંને કિસ્સાઓમાં, પૈસા લીધા પછી સ્કેમર્સ સંપર્ક તોડી નાખે છે. કોઈપણ કાયદેસરની નોકરી અથવા રોકાણ યોજના ક્યારેય એડવાન્સ પૈસા માંગતી નથી.
- પદ્ધતિ: નોકરી કૌભાંડોમાં છેતરપિંડી કરનારાઓ નોકરી શોધતા લોકોને નિશાન બનાવે છે. તેઓ નકલી નોકરીની ઓફર, ઊંચા પગાર અને સરળ કામનું વચન આપે છે. આ માટે તેઓ “રજીસ્ટ્રેશન ફી,” “તાલીમ ફી,” “યુનિફોર્મ ચાર્જ,” “પૃષ્ઠભૂમિ ચકાસણી ફી” અથવા અન્ય કોઈ બહાને એડવાન્સ પૈસા માંગે છે. પૈસા મળ્યા પછી, તેઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ઘણીવાર, તેઓ નકલી ઇન્ટરવ્યુ પણ ગોઠવે છે અને નકલી ઓફર લેટર આપે છે.
- વ્યાપકતા:
- NCRB (National Crime Records Bureau) ના ડેટા મુજબ, 2022 માં ભારતમાં સાયબર છેતરપિંડીના 65,893 કેસ નોંધાયા હતા, જેમાંથી મોટો હિસ્સો નોકરી સંબંધિત કૌભાંડોનો હતો. જોકે, નોકરી કૌભાંડોના ચોક્કસ આંકડા અલગથી આપવામાં આવતા નથી, પરંતુ તે “ઓનલાઈન શોપિંગ ફ્રોડ” પછી બીજા ક્રમે આવતી છેતરપિંડી છે.
- Indian Cybercrime Coordination Centre (I4C) ના રિપોર્ટ્સ દર્શાવે છે કે નોકરી કૌભાંડો એ સૌથી વધુ નોંધાતી છેતરપિંડીઓ પૈકી એક છે. ખાસ કરીને કોવિડ-19 મહામારી પછી, વર્ક-ફ્રોમ-હોમ નોકરીઓના નામે થતી છેતરપિંડીઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
- લોકો દ્વારા ગુમાવેલી રકમ: નોકરી કૌભાંડોમાં વ્યક્તિગત નુકસાન હજારોથી લઈને લાખો રૂપિયા સુધીનું હોઈ શકે છે.
રોકાણ કૌભાંડ (Investment Scams)
- પદ્ધતિ: રોકાણ કૌભાંડોમાં છેતરપિંડી કરનારાઓ લોકોને ઊંચા અને અવાસ્તવિક વળતરનું વચન આપીને પૈસા રોકવા માટે લલચાવે છે. આ કૌભાંડો વિવિધ સ્વરૂપોમાં આવે છે:
- પોન્ઝી સ્કીમ્સ: ‘ઓછા સમયમાં પૈસા ડબલ’ કરવાના વચનો સાથે.
- ક્રિપ્ટોકરન્સી કૌભાંડ: નકલી ક્રિપ્ટો ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ અથવા ટોકન્સમાં રોકાણ કરવાનું કહીને.
- શેરબજાર/ફોરેક્સ ટ્રેડિંગ કૌભાંડ: ‘નિષ્ણાત સલાહ’ ના નામે લોકોને નકલી ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ પર પૈસા રોકવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
- નકલી એપ્સ/વેબસાઇટ્સ: રોકાણ માટે નકલી એપ્સ અથવા વેબસાઇટ્સ બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં લોકો પૈસા જમા કરાવે છે અને પછી ગુનેગારો ગાયબ થઈ જાય છે.
- ટેલિગ્રામ/વોટ્સએપ ગ્રુપ્સ: “નિષ્ણાત” સલાહ આપતા નકલી ગ્રુપ્સ બનાવીને રોકાણ માટે લલચાવવામાં આવે છે.
- વ્યાપકતા:
- NITI Aayog ના એક અહેવાલ મુજબ, 2024 માં ભારતીયોએ “ડિજિટલ અરેસ્ટ” કૌભાંડોમાં લગભગ ₹2,140 કરોડ ગુમાવ્યા હતા, પરંતુ રોકાણ કૌભાંડોમાં ગુમાવેલી રકમ આનાથી પણ ઘણી વધારે છે.
- જુલાઈ 2024 માં જ, મુંબઈમાં ₹700 કરોડનું મોટું ક્રિપ્ટોકરન્સી રોકાણ કૌભાંડ સામે આવ્યું હતું.
- દિલ્હી પોલીસે 2024 માં જ ₹150 કરોડના ક્રિપ્ટોકરન્સી કૌભાંડનો પર્દાફાશ કર્યો હતો.
- રોકાણ કૌભાંડોમાં પીડિતો દ્વારા ગુમાવેલી સરેરાશ રકમ ખૂબ ઊંચી હોય છે, ઘણીવાર લાખો અને કરોડો રૂપિયામાં.
- I4C ડેટા અનુસાર, 2024 માં રોકાણ સંબંધિત છેતરપિંડીમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
૫. નોકરી / રોકાણ કૌભાંડ
આ સ્કેમમાં, તમને નકલી નોકરીની ઓફર કરવામાં આવે છે જેમાં ઊંચા પગાર અને સરળ કામનું વચન આપવામાં આવે છે. તેઓ તમને રજીસ્ટ્રેશન ફી, તાલીમ ફી, અથવા અન્ય કોઈ બહાને પૈસા માંગે છે. તેવી જ રીતે, રોકાણ કૌભાંડોમાં, તેઓ શેરબજાર અથવા ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં ઊંચા વળતરનું વચન આપીને લોકોને પૈસા રોકવા માટે લલચાવે છે. આ બંને કિસ્સાઓમાં, પૈસા લીધા પછી સ્કેમર્સ સંપર્ક તોડી નાખે છે. કોઈપણ કાયદેસરની નોકરી અથવા રોકાણ યોજના ક્યારેય એડવાન્સ પૈસા માંગતી નથી.
- પદ્ધતિ: નોકરી કૌભાંડોમાં છેતરપિંડી કરનારાઓ નોકરી શોધતા લોકોને નિશાન બનાવે છે. તેઓ નકલી નોકરીની ઓફર, ઊંચા પગાર અને સરળ કામનું વચન આપે છે. આ માટે તેઓ “રજીસ્ટ્રેશન ફી,” “તાલીમ ફી,” “યુનિફોર્મ ચાર્જ,” “પૃષ્ઠભૂમિ ચકાસણી ફી” અથવા અન્ય કોઈ બહાને એડવાન્સ પૈસા માંગે છે. પૈસા મળ્યા પછી, તેઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ઘણીવાર, તેઓ નકલી ઇન્ટરવ્યુ પણ ગોઠવે છે અને નકલી ઓફર લેટર આપે છે.
- વ્યાપકતા:
- NCRB (National Crime Records Bureau) ના ડેટા મુજબ, 2022 માં ભારતમાં સાયબર છેતરપિંડીના 65,893 કેસ નોંધાયા હતા, જેમાંથી મોટો હિસ્સો નોકરી સંબંધિત કૌભાંડોનો હતો. જોકે, નોકરી કૌભાંડોના ચોક્કસ આંકડા અલગથી આપવામાં આવતા નથી, પરંતુ તે “ઓનલાઈન શોપિંગ ફ્રોડ” પછી બીજા ક્રમે આવતી છેતરપિંડી છે.
- Indian Cybercrime Coordination Centre (I4C) ના રિપોર્ટ્સ દર્શાવે છે કે નોકરી કૌભાંડો એ સૌથી વધુ નોંધાતી છેતરપિંડીઓ પૈકી એક છે. ખાસ કરીને કોવિડ-19 મહામારી પછી, વર્ક-ફ્રોમ-હોમ નોકરીઓના નામે થતી છેતરપિંડીઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
- લોકો દ્વારા ગુમાવેલી રકમ: નોકરી કૌભાંડોમાં વ્યક્તિગત નુકસાન હજારોથી લઈને લાખો રૂપિયા સુધીનું હોઈ શકે છે.
રોકાણ કૌભાંડ (Investment Scams)
- પદ્ધતિ: રોકાણ કૌભાંડોમાં છેતરપિંડી કરનારાઓ લોકોને ઊંચા અને અવાસ્તવિક વળતરનું વચન આપીને પૈસા રોકવા માટે લલચાવે છે. આ કૌભાંડો વિવિધ સ્વરૂપોમાં આવે છે:
- પોન્ઝી સ્કીમ્સ: ‘ઓછા સમયમાં પૈસા ડબલ’ કરવાના વચનો સાથે.
- ક્રિપ્ટોકરન્સી કૌભાંડ: નકલી ક્રિપ્ટો ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ અથવા ટોકન્સમાં રોકાણ કરવાનું કહીને.
- શેરબજાર/ફોરેક્સ ટ્રેડિંગ કૌભાંડ: ‘નિષ્ણાત સલાહ’ ના નામે લોકોને નકલી ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ પર પૈસા રોકવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
- નકલી એપ્સ/વેબસાઇટ્સ: રોકાણ માટે નકલી એપ્સ અથવા વેબસાઇટ્સ બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં લોકો પૈસા જમા કરાવે છે અને પછી ગુનેગારો ગાયબ થઈ જાય છે.
- ટેલિગ્રામ/વોટ્સએપ ગ્રુપ્સ: “નિષ્ણાત” સલાહ આપતા નકલી ગ્રુપ્સ બનાવીને રોકાણ માટે લલચાવવામાં આવે છે.
- વ્યાપકતા:
- NITI Aayog ના એક અહેવાલ મુજબ, 2024 માં ભારતીયોએ “ડિજિટલ અરેસ્ટ” કૌભાંડોમાં લગભગ ₹2,140 કરોડ ગુમાવ્યા હતા, પરંતુ રોકાણ કૌભાંડોમાં ગુમાવેલી રકમ આનાથી પણ ઘણી વધારે છે.
- જુલાઈ 2024 માં જ, મુંબઈમાં ₹700 કરોડનું મોટું ક્રિપ્ટોકરન્સી રોકાણ કૌભાંડ સામે આવ્યું હતું.
- દિલ્હી પોલીસે 2024 માં જ ₹150 કરોડના ક્રિપ્ટોકરન્સી કૌભાંડનો પર્દાફાશ કર્યો હતો.
- રોકાણ કૌભાંડોમાં પીડિતો દ્વારા ગુમાવેલી સરેરાશ રકમ ખૂબ ઊંચી હોય છે, ઘણીવાર લાખો અને કરોડો રૂપિયામાં.
- I4C ડેટા અનુસાર, 2024 માં રોકાણ સંબંધિત છેતરપિંડીમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
૬. ફિશિંગ (Phishing) / વિશિંગ (Vishing) / સ્મિશિંગ (Smishing)
- ફિશિંગ (Phishing): આ ઈમેલ દ્વારા થતી છેતરપિંડી છે જેમાં સ્કેમર્સ બેંક, સરકારી સંસ્થા કે કોઈ જાણીતી કંપની જેવો દેખાતો નકલી ઈમેલ મોકલે છે. તેનો હેતુ તમારી વ્યક્તિગત અને નાણાકીય માહિતી ચોરવાનો હોય છે.
- વિશિંગ (Vishing): આ ફોન કોલ દ્વારા થતી છેતરપિંડી છે, જેમાં સ્કેમર્સ બેંક કર્મચારી, ટેલિકોમ ઓપરેટર, કે અન્ય કોઈ અધિકારી તરીકે વાત કરીને તમારી પાસેથી OTP, PIN, પાસવર્ડ જેવી સંવેદનશીલ માહિતી કઢાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
- સ્મિશિંગ (Smishing): આ SMS દ્વારા થતી છેતરપિંડી છે, જેમાં તમને એક નકલી લિંકવાળો SMS મોકલવામાં આવે છે અને તેના પર ક્લિક કરીને તમારી માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
- સાયબર ફ્રોડથી થયેલું નુકસાન:
- ગૃહ મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, 2024માં ભારતમાં સાયબર ફ્રોડથી ₹22,845 કરોડથી વધુની ઠગાઈ થઈ છે. આ 2023 કરતાં 206% વધુ છે.
- 2023માં ભારતીયોએ સાયબર ગુનામાં ₹7,496 કરોડ ગુમાવ્યા હતા, જ્યારે 2022માં ₹2,306 કરોડ ગુમાવ્યા હતા. 2024નો આંકડો 2023ની સરખામણીમાં ત્રણ ગણો અને 2022ની સરખામણીમાં 10 ગણો વધ્યો છે.
- છેલ્લા ચાર વર્ષમાં (2020-2024), લોકોએ સાયબર છેતરપિંડીમાં લગભગ ₹33,165 કરોડ ગુમાવ્યા છે.
- ફરિયાદોની સંખ્યા:
- 2024માં, National Cybercrime Reporting Portal (NCRP) પર 19.18 લાખ ફરિયાદો મળી છે. 2023માં 15.56 લાખ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી, જે દર્શાવે છે કે ફરિયાદોની સંખ્યા પણ સતત વધી રહી છે.
- 2024માં કુલ 36.40 લાખ નાણાકીય છેતરપિંડીની ફરિયાદો નોંધાઈ છે.
- ફિશિંગ હુમલાઓનું પ્રભુત્વ:
- GIREM રિપોર્ટ મુજબ, 2024માં ફિશિંગ હુમલાઓમાંથી 82.6% AI દ્વારા ઉત્પન્ન થયા હતા, જે દર્શાવે છે કે સ્કેમર્સ વધુ અત્યાધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
- સિક્યોરિટી વેન્ડર્સના રિપોર્ટ્સ મુજબ, મોટાભાગના સાયબર હુમલાઓમાં ફિશિંગ મુખ્ય પદ્ધતિ તરીકે જોવા મળે છે.
- ઓક્ટોબર 2023ના એક રિપોર્ટ અનુસાર, એશિયન સંસ્થાઓમાં 2021માં 43% હુમલાઓ ફિશિંગ પ્રકારના હતા.
- વિશિંગ (Voice Phishing) ની સ્થિતિ:
- Keepnet Labs ના 2025ના રિપોર્ટ મુજબ, 2021માં ભારતમાં એક જ સ્કેમરે 20.2 કરોડથી વધુ સ્પામ કોલ્સ કર્યા હતા. આમાંથી મોટાભાગના કોલ્સ સેલ્સ અથવા ટેલિમાર્કેટિંગ સંબંધિત હતા, પરંતુ KYC કૌભાંડ સૌથી પ્રચલિત હતું, જે વિશિંગનો એક પ્રકાર છે.
- વિશિંગ હુમલાઓ માટે સ્માર્ટફોન મુખ્ય માધ્યમ છે, અને 2021માં આવા 85% કૌભાંડો મોબાઈલ ફોન દ્વારા થયા હતા.
- આ સ્કેમર્સ ઘણીવાર બેંક ગ્રાહક સેવા પ્રતિનિધિઓ તરીકે ઢોંગ કરે છે અને પીડિતોને તેમની ઈ-KYC ઓનલાઈન અપડેટ કરવા માટે સમજાવે છે.
- સ્મિશિંગ (SMS Phishing) ની સ્થિતિ:
- સ્મિશિંગ એ SMS દ્વારા થતી છેતરપિંડી છે, જેનો ઉપયોગ એકાઉન્ટ વેરિફિકેશન, ઈનામ/લોટરી, ટેક સપોર્ટ, બેંક ફ્રોડ એલર્ટ, ટેક્સ કૌભાંડો વગેરે માટે થાય છે. આ પદ્ધતિ ખૂબ જ અસરકારક છે કારણ કે લોકો SMS ને વધુ વિશ્વસનીય માને છે.
શા માટે આ આંકડા મહત્વપૂર્ણ છે?
- સૌથી સામાન્ય પ્રારંભિક બિંદુ: ફિશિંગ, વિશિંગ અને સ્મિશિંગ એ મોટાભાગના સાયબર ફ્રોડ માટે “એન્ટ્રી પોઈન્ટ” છે. એટલે કે, કોઈપણ અન્ય કૌભાંડ (જેમ કે લોન ફ્રોડ, જોબ ફ્રોડ, ડિજિટલ અરેસ્ટ) શરૂ કરવા માટે, ગુનેગારો ઘણીવાર આ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને પીડિતનો વિશ્વાસ મેળવે છે અથવા તેમની સંવેદનશીલ માહિતી ચોરી લે છે.
- વ્યક્તિગત માહિતીની ચોરી: આ પદ્ધતિઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુઝર ID, પાસવર્ડ, OTP, ATM PIN, CVV, બેંક ખાતાની વિગતો, આધાર અને PAN વિગતો જેવી સંવેદનશીલ માહિતી મેળવવાનો છે.
- નવા ટ્રેન્ડ્સ: AI નો ઉપયોગ કરીને વધુ અત્યાધુનિક ફિશિંગ હુમલાઓ થઈ રહ્યા છે, જે શોધી કાઢવા મુશ્કેલ છે.
બચાવના ઉપાયો:
આ પ્રકારના કૌભાંડોથી બચવા માટે સતર્કતા અને જાગૃતિ સર્વોપરી છે:
- કોઈપણ અજાણી કે શંકાસ્પદ લિંક પર ક્લિક ન કરો.
- અજાણ્યા SMS, ઈમેલ કે ફોન કોલ પર ક્યારેય તમારી અંગત કે નાણાકીય વિગતો શેર ન કરો.
- કોઈપણ બેંક, RBI, પોલીસ, કે સરકારી સંસ્થા ક્યારેય ફોન, SMS કે ઈમેલ દ્વારા OTP, PIN, પાસવર્ડ કે CVV માંગતી નથી.
- જો તમને કોઈ અજાણી લિંક, કોલ કે SMS મળે, તો તેની સત્યતા સંબંધિત સંસ્થાની સત્તાવાર વેબસાઇટ કે હેલ્પલાઇન નંબર પરથી ચકાસો.
- QR કોડ સ્કેન કરતા પહેલા હંમેશા ખાતરી કરો કે તમે શું સ્કેન કરી રહ્યા છો. QR કોડ ફક્ત પૈસા મોકલવા માટે સ્કેન થાય છે, પૈસા મેળવવા માટે નહીં.
- જાગૃતિ ફેલાવો: આ કૌભાંડો વિશે તમારા પરિવાર અને મિત્રોને પણ જાણ કરો.
જો તમે આવા કૌભાંડનો ભોગ બન્યા હો, તો તાત્કાલિક સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in વેબસાઇટ પર ફરિયાદ નોંધાવો. જેટલી જલ્દી ફરિયાદ કરશો, તેટલી જલ્દી તમારા પૈસા બચવાની શક્યતા વધી જશે.
૭. લોટરી / ઈનામ જીતવાનું કૌભાંડ
આ કૌભાંડમાં, તમને SMS, ઈમેલ કે ફોન દ્વારા જાણ કરવામાં આવે છે કે તમે મોટી લોટરી જીતી ગયા છો અથવા તમને મોટું ઈનામ મળ્યું છે. આ ઈનામ મેળવવા માટે તેઓ તમારી પાસેથી ટેક્સ, પ્રોસેસિંગ ફી, અથવા અન્ય કોઈ બહાને પૈસાની માંગણી કરે છે. યાદ રાખો, તમે ભાગ ન લીધો હોય તેવી કોઈ લોટરી તમે જીતી શકતા નથી.
કૌભાંડની પદ્ધતિઓ અને તેના આંકડાકીય સંકેતો
આ કૌભાંડો સામાન્ય રીતે નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે:
- નકલી “લકી વિનર” મેસેજ:
- તમને SMS, WhatsApp મેસેજ, ઈમેલ અથવા ફોન કોલ દ્વારા જાણ કરવામાં આવે છે કે તમે મોટી લોટરી (જેમ કે KBC લોટરી, આંતરરાષ્ટ્રીય લોટરી, સરકારી લોટરી – RBI લોટરી, વગેરે) જીતી ગયા છો.
- “તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરો” અથવા “ઈનામ સમાપ્ત થવા જઈ રહ્યું છે” જેવી ઉતાવળ પેદા કરતી ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે.
- પ્રોસેસિંગ ફી/ટેક્સની માંગણી:
- ઈનામની રકમ મેળવવા માટે, સ્કેમર્સ “પ્રોસેસિંગ ફી,” “ટેક્સ,” “RBI મંજૂરી ફી,” “બેંક ખાતા વેરિફિકેશન,” અથવા અન્ય કોઈ બહાને એડવાન્સ પૈસા જમા કરાવવાનું કહે છે.
- જો તમે એકવાર પૈસા ચૂકવી દો, તો તેઓ વધુને વધુ પૈસાની માંગણી કરતા રહે છે, જ્યાં સુધી પીડિતને છેતરપિંડીનો અહેસાસ ન થાય.
- એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો: કોઈ કાયદેસરની લોટરી કે ઈનામ યોજના ક્યારેય પણ ઈનામ મેળવવા માટે અગાઉથી પૈસાની માંગણી કરતી નથી. ટેક્સ હોય તો પણ તે જીતેલી રકમમાંથી કાપી લેવામાં આવે છે.
- વ્યાપકતા અને નુકસાન:
- હૈદરાબાદમાં 2024માં એક મહિનામાં 15 લોટરી ફ્રોડના કેસ નોંધાયા હતા, જેમાં પીડિતોએ કરોડો રૂપિયા ગુમાવ્યા હતા. આ ફક્ત એક શહેરનો આંકડો છે, જે દેશભરમાં તેની વ્યાપકતા દર્શાવે છે.
- 2023માં કેરળની એક મહિલાએ રાંચીમાં લોટરી કૌભાંડમાં ₹1 કરોડ ગુમાવ્યા હતા. તેણીએ ઈનામ મેળવવા માટે 263 ટ્રાન્સફર કર્યા હતા.
- બેંગલુરુમાં 2024ના એક રિપોર્ટ મુજબ, 45 વર્ષીય એક મહિલાએ ₹18 લાખથી વધુ ગુમાવ્યા હતા જ્યારે તેને સ્ક્રેચ કાર્ડ દ્વારા ₹15.51 લાખ જીત્યા હોવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.
- સિક્યોરિટી રિસર્ચ મુજબ, લોટરી કૌભાંડોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાણાકીય નુકસાન પહોંચાડવાનો અને વ્યક્તિગત માહિતી ચોરી કરવાનો છે.
- સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (NCRP) પર દરરોજ હજારો ફરિયાદો નોંધાય છે, જેમાં લોટરી અને ઈનામ સંબંધિત કૌભાંડોનો મોટો હિસ્સો હોય છે.
- ડેલ્હી પોલીસ અને RBI જેવી સંસ્થાઓ સતત આવા કૌભાંડો અંગે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવે છે, જે દર્શાવે છે કે આ એક ગંભીર અને સતત ચાલતી સમસ્યા છે.
- KBC લોટરી કૌભાંડ:
- “કૌન બનેગા કરોડપતિ” (KBC) ના નામે થતી લોટરી છેતરપિંડી ખૂબ જ પ્રચલિત છે, જેમાં પાકિસ્તાનના ISD કોડ (+92) થી શરૂ થતા નંબરો પરથી WhatsApp મેસેજ મોકલવામાં આવે છે. તેમાં જિયો (Jio) જેવી કંપનીઓના નામનો પણ દુરુપયોગ થાય છે.
કેવી રીતે બચવું?
લોટરી/ઈનામ કૌભાંડોથી બચવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ યાદ રાખો:
- અણધારી ઓફરો પર વિશ્વાસ ન કરો: જો તમે કોઈ લોટરીમાં ભાગ જ નથી લીધો, તો તમે જીતી કેવી રીતે શકો? આવા કોઈપણ મેસેજ, ઈમેલ કે ફોન કોલ પર વિશ્વાસ ન કરો.
- પૈસા ચૂકવશો નહીં: કોઈપણ પ્રકારના ઈનામ કે લોટરી માટે “પ્રોસેસિંગ ફી” કે “ટેક્સ” ના નામે એડવાન્સ પૈસા માંગવામાં આવે તો તે 100% છેતરપિંડી છે.
- જાણકારી ચકાસો: જો તમને કોઈ શંકાસ્પદ મેસેજ મળે, તો સંબંધિત કંપની કે સંસ્થાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જઈને અથવા તેમના અધિકૃત કસ્ટમર કેર નંબર પર ફોન કરીને માહિતી ચકાસો.
- અંગત માહિતી શેર ન કરો: બેંક ખાતાની વિગતો, OTP, PIN, પાસવર્ડ, આધાર, PAN, કે અન્ય કોઈ સંવેદનશીલ માહિતી ક્યારેય અજાણ્યા લોકો સાથે શેર ન કરો.
- ભાષાકીય ભૂલો પર ધ્યાન આપો: આવા નકલી મેસેજ કે ઈમેલમાં ઘણીવાર વ્યાકરણની ભૂલો અથવા અસામાન્ય ભાષાનો ઉપયોગ થયેલો હોય છે.
QR કોડ સ્કેમથી બચવા શું કરવું?
QR કોડની સુવિધાને કારણે તેનો ઉપયોગ ખૂબ વધી ગયો છે, પરંતુ સાવધાની રાખવી અત્યંત જરૂરી છે:
- પૈસા મેળવવા માટે QR કોડ સ્કેન ન કરો: આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમ છે. જો કોઈ તમને પૈસા મોકલવા માટે QR કોડ સ્કેન કરવાનું કહે, તો તે 100% છેતરપિંડી છે.
- કોડની ભૌતિક તપાસ કરો: જો તમે કોઈ દુકાન કે જાહેર સ્થળે QR કોડ સ્કેન કરતા હો, તો ખાતરી કરો કે તે અસલી છે અને તેના પર કોઈ સ્ટીકર ચોંટાડેલું નથી કે તે ટેમ્પર થયેલું નથી.
- અજાણ્યા સ્રોતથી મળેલા કોડ સ્કેન ન કરો: SMS, WhatsApp, ઈમેલ અથવા અજાણ્યા સ્રોતમાંથી મળેલા QR કોડ સ્કેન કરવાનું ટાળો, ભલે તેમાં કોઈ આકર્ષક ઓફર કે તાકીદનો સંદેશ હોય.
- લિંક તપાસો: QR કોડ સ્કેન કર્યા પછી જો કોઈ વેબસાઇટ ખુલે, તો URL ને કાળજીપૂર્વક તપાસો. સ્પેલિંગની ભૂલો અથવા અસામાન્ય ડોમેન નામો પર ધ્યાન આપો.
- વિગતો શેર કરશો નહીં: ક્યારેય પણ તમારા બેંક ખાતાની વિગતો, PIN, OTP, કે CVV જેવી સંવેદનશીલ માહિતી અજાણી વેબસાઇટ્સ કે વ્યક્તિઓ સાથે શેર ન કરો.
- ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (2FA) સક્ષમ રાખો: તમારા બેંકિંગ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ એકાઉન્ટ્સ પર 2FA સક્ષમ રાખો.
જો તમે QR કોડ સ્કેમનો ભોગ બન્યા હો, તો તાત્કાલિક તમારી બેંકનો સંપર્ક કરો અને સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર ફરિયાદ નોંધાવો અથવા cybercrime.gov.in વેબસાઇટની મુલાકાત લો. ઝડપી કાર્યવાહી તમારા પૈસા બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે
૯. રિમોટ એક્સેસ / સ્ક્રીન શેરિંગ એપ્સ કૌભાંડ
આ કૌભાંડમાં, સ્કેમર્સ તમને TeamViewer, AnyDesk, QuickSupport જેવી રિમોટ એક્સેસ એપ્સ ડાઉનલોડ કરવાનું કહે છે. એકવાર તમે આ એપ ડાઉનલોડ કરી લો, પછી તેઓ તમારા ફોન કે કમ્પ્યુટરનો કંટ્રોલ લઈ લે છે અને તમારા બેંક ખાતામાંથી પૈસા ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. અજાણ્યા લોકોના કહેવાથી ક્યારેય કોઈ રિમોટ એક્સેસ એપ ડાઉનલોડ ન કરો.
ભારતમાં આવા કૌભાંડોના આંકડા અને વ્યાપકતા
રિમોટ એક્સેસ કૌભાંડોના ચોક્કસ રાષ્ટ્રવ્યાપી આંકડા અલગથી ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ તે UPI ફ્રોડ અને અન્ય ઓનલાઈન નાણાકીય છેતરપિંડીમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.
- ઝડપી વૃદ્ધિ:
- સાયબર સિક્યોરિટી ફર્મ Sophos ના એક રિપોર્ટ મુજબ, ભારત એવા દેશોમાંનો એક છે જ્યાં ટેક સપોર્ટ કૌભાંડો (જેમાં રિમોટ એક્સેસનો ઉપયોગ થાય છે) સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
- મહારાષ્ટ્ર સાયબર સેલના આંકડા મુજબ, 2023માં નોંધાયેલા ₹1,000 કરોડના સાયબર ક્રાઈમ નુકસાનમાંથી, મોટાભાગના કેસો વિવિધ પ્રકારની ઓનલાઈન છેતરપિંડી સાથે સંબંધિત હતા, જેમાં રિમોટ એક્સેસનો પણ ઉપયોગ થયો હતો.
- UPI ફ્રોડમાં વધારો: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના આંકડા મુજબ, UPI ફ્રોડમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આમાંથી ઘણા કૌભાંડોમાં, સ્કેમર્સ રિમોટ એક્સેસ એપ્સનો ઉપયોગ કરીને પીડિતના ખાતામાંથી પૈસા ટ્રાન્સફર કરે છે.
- સમાચારોમાં અવારનવાર આવા કિસ્સાઓ આવે છે જ્યાં વ્યક્તિઓએ AnyDesk, TeamViewer જેવી એપ્સ દ્વારા લાખો રૂપિયા ગુમાવ્યા હોય. દા.ત., એક કિસ્સામાં, બેંગલુરુના એક વ્યક્તિએ AnyDesk દ્વારા ₹95,000 ગુમાવ્યા હતા.
- સામાન્ય લક્ષિત એપ્સ:
- AnyDesk અને TeamViewer એ સૌથી વધુ દુરુપયોગ થતી રિમોટ એક્સેસ એપ્સ છે. સ્કેમર્સ લોકોને Google Play Store/Apple App Store પરથી આ એપ્સ ડાઉનલોડ કરવા માટે સમજાવે છે, જે તેમને કાયદેસરની એપ્સ હોવાનો ભ્રમ આપે છે.
કેવી રીતે બચવું?
આ કૌભાંડોથી બચવા માટે અત્યંત સાવધાની રાખવી જરૂરી છે:
- અજાણ્યા લોકોના કહેવાથી રિમોટ એક્સેસ એપ્સ ડાઉનલોડ ન કરો: કોઈ બેંક, ટેક કંપની, કે સરકારી એજન્સી ક્યારેય તમને ફોન પર TeamViewer, AnyDesk જેવી એપ્સ ડાઉનલોડ કરવાનું કહેતી નથી.
- તમારા ડિવાઇસનો કંટ્રોલ કોઈ અજાણી વ્યક્તિને ન આપો: ખાસ કરીને બેંકિંગ વ્યવહારો કરતી વખતે ક્યારેય કોઈને સ્ક્રીન શેરિંગની પરવાનગી ન આપો.
- OTP, PIN, પાસવર્ડ શેર ન કરો: કોઈપણ સંજોગોમાં આ માહિતી કોઈની સાથે શેર ન કરો, ભલે તે વ્યક્તિ પોતાને બેંક અધિકારી કે પોલીસ તરીકે રજૂ કરે.
- સત્તાવાર સપોર્ટનો સંપર્ક કરો: જો તમને તમારા બેંક ખાતામાં કે ડિવાઇસમાં કોઈ સમસ્યા લાગે, તો હંમેશા બેંકના સત્તાવાર હેલ્પલાઈન નંબર પર અથવા અધિકૃત સર્વિસ સેન્ટર પર જ સંપર્ક કરો.
- જાગૃત રહો અને શંકા રાખો: જો કોઈ ઓફર ખૂબ સારી લાગે અથવા કોઈ વ્યક્તિ તમને ગભરાવે કે ઉતાવળ કરાવે, તો સાવધાન રહો.
જો તમે આવા કૌભાંડનો ભોગ બન્યા હો, તો તાત્કાલિક તમારી બેંકનો સંપર્ક કરો અને સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર ફોન કરો અથવા cybercrime.gov.in વેબસાઇટ પર ફરિયાદ નોંધાવો. જેટલી જલ્દી કાર્યવાહી કરશો, તેટલી જલ્દી પૈસા પાછા મળવાની શક્યતા વધી શકે છે.
૧૦. સિમ સ્વેપ (SIM Swap) કૌભાંડ
આમાં, સ્કેમર્સ તમારા મોબાઈલ નંબરનું નકલી સિમ કાર્ડ મેળવી લે છે. એકવાર તેમને તમારું સિમ કાર્ડ મળી જાય, પછી તેઓ તમારા બેંક ખાતા સાથે જોડાયેલા OTPs મેળવી શકે છે અને તમારા ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડી શકે છે. જો તમારો ફોન નેટવર્ક વગરનો બતાવે અને તમને કોઈ કારણ વિના સિમ બંધ થવાનો મેસેજ આવે તો તરત જ સાવધાન થવું.
સિમ સ્વેપ કૌભાંડોમાં થતું નુકસાન સામાન્ય રીતે ઘણું મોટું હોય છે, કારણ કે ગુનેગારો સીધા બેંક ખાતાઓને નિશાન બનાવે છે.
- મોટા પાયે નુકસાન:
- મુંબઈ સ્થિત એક સ્ટીલ ટ્રેડિંગ કંપનીને સિમ સ્વેપ ફ્રોડને કારણે ₹7.5 કરોડ (લગભગ $9 લાખ USD) નું નુકસાન થયું હતું. સાયબર ક્રાઈમ યુનિટની ઝડપી કાર્યવાહીને કારણે ₹4.65 કરોડ રિકવર કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ આ ઘટના આ કૌભાંડની ભયાવહ ક્ષમતા દર્શાવે છે.
- તાજેતરમાં, પુણેમાં એક હોટેલના મહેમાનને સિમ સ્વેપ ફ્રોડ દ્વારા ₹22.80 લાખ નું નુકસાન થયું હતું, જ્યાં છેતરપિંડી કરનારાઓએ તેમના બેંક ફંડ્સ અને ક્રેડિટ કાર્ડને એક્સેસ કર્યા હતા.
- એક અન્ય કિસ્સામાં, દિલ્હીના એક વકીલે સિમ સ્વેપ સ્કેમમાં ₹50 લાખ ગુમાવ્યા હોવાનો દાવો કર્યો હતો.
- જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં તૈનાત ભારતીય સેનાના એક સૈનિકે એરટેલ દ્વારા નકલી સિમ કાર્ડ ઇશ્યૂ થવાને કારણે તેમના SBI ખાતામાંથી ₹2.87 લાખ ગુમાવ્યા હતા.
- વ્યાપકતા:
- ભારતમાં સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાતો અને ટેલિકોમ ઓપરેટરો સતત સિમ સ્વેપ ફ્રોડ અંગે ચેતવણીઓ જારી કરતા રહે છે, જે તેની પ્રચલિતતા દર્શાવે છે.
- પોલીસ દ્વારા પકડાયેલા અનેક સાયબર ક્રિમિનલ ગેંગ્સ સિમ સ્વેપને તેમની મુખ્ય છેતરપિંડી પદ્ધતિ તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
- સિમ સ્વેપ ફ્રોડ એવા કેસોમાં વધુ પ્રચલિત છે જ્યાં ગ્રાહકો એક ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડરથી બીજામાં નંબર પોર્ટ કરાવે છે, કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન સિમ થોડા સમય માટે ડીએક્ટિવેટ રહે છે.
સિમ સ્વેપ કૌભાંડથી બચવા માટે શું કરવું?
સિમ સ્વેપ ફ્રોડથી બચવા માટે અત્યંત સાવચેતી અને તાત્કાલિક કાર્યવાહી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે:
- નેટવર્ક ગુમ થાય તો સાવધાન રહો: જો તમારા ફોનમાં અસામાન્ય રીતે લાંબા સમય સુધી નેટવર્ક ન આવે અથવા તમને કોલ કે SMS ન મળે, તો તરત જ તમારા મોબાઇલ ઓપરેટરનો સંપર્ક કરો અને સિમ કાર્ડની સ્થિતિ વિશે પૂછપરછ કરો.
- સંદિગ્ધ SMS/કોલથી સાવચેત રહો: જો તમને તમારા મોબાઇલ ઓપરેટર તરફથી સિમ બદલવાની વિનંતી સંબંધિત કોઈ SMS મળે, અને તમે તે વિનંતી કરી ન હોય, તો તરત જ તમારા ઓપરેટરનો સંપર્ક કરો.
- વ્યક્તિગત માહિતી શેર ન કરો: કોઈપણ અજાણ્યા કોલર કે મેસેજમાં તમારા આધાર નંબર, સિમ નંબર, બેંક વિગતો, PIN, OTP, કે પાસવર્ડ જેવી સંવેદનશીલ માહિતી શેર ન કરો.
- મજબૂત પાસવર્ડ અને 2FA: તમારા બધા ઓનલાઈન એકાઉન્ટ્સ માટે મજબૂત અને યુનિક પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો. SMS-આધારિત 2FA (ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન) ને બદલે ઓથેન્ટિકેટર એપ્સ અથવા બાયોમેટ્રિક્સનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરો.
- સિમ પ્રોટેક્શન/PIN સેટ કરો: તમારા મોબાઇલ કેરિયરનો સંપર્ક કરીને તમારા નંબર પર સિમ પ્રોટેક્શન ફીચર અથવા PIN સેટ કરો, જેથી કોઈ તમારી જાણ વગર સિમ બદલી ન શકે.
- ઇમેઇલ એલર્ટ્સ માટે નોંધણી કરો: તમારા બેંક ખાતામાંથી થતી કોઈપણ પ્રવૃત્તિ માટે SMS અને ઇમેઇલ એલર્ટ્સ માટે નોંધણી કરો, જેથી જો તમારું સિમ ડીએક્ટિવેટ હોય તો પણ તમને ઇમેઇલ દ્વારા માહિતી મળી શકે.
- નિયમિતપણે બેંક સ્ટેટમેન્ટ તપાસો: તમારા બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ નિયમિતપણે તપાસો જેથી કોઈ અનધિકૃત વ્યવહાર તરત જ પકડી શકાય.
- ઈ-સિમ (eSIM) નો ઉપયોગ કરો: ઈ-સિમ ભૌતિક રીતે દૂર કરી શકાતું ન હોવાથી તે સિમ સ્વેપ ફ્રોડ સામે વધુ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
જો તમને શંકા હોય કે તમે સિમ સ્વેપ ફ્રોડનો ભોગ બન્યા છો, તો તાત્કાલિક તમારા મોબાઇલ ઓપરેટરનો સંપર્ક કરીને તમારો નંબર બ્લોક કરાવો, તમારી બેંકને જાણ કરો અને સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર 1930 પર ફરિયાદ નોંધાવો અથવા cybercrime.gov.in વેબસાઇટની મુલાકાત લો. ઝડપી કાર્યવાહી નાણાકીય નુકસાનને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
સાવચેતી અને બચાવના ઉપાયો:
- કોઈપણ અજાણી લિંક પર ક્લિક ન કરો.
- વ્યક્તિગત અને બેંકિંગ વિગતો (OTP, PIN, પાસવર્ડ, CVV) ક્યારેય કોઈની સાથે શેર ન કરો.
- બેંક, સરકારી એજન્સીઓ, કે પોલીસ ક્યારેય ફોન કે SMS દ્વારા પૈસા માંગતી નથી.
- અજાણ્યા કોલ કે મેસેજ આવે તો તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ કે હેલ્પલાઇન નંબર પર ચકાસણી કરો.
- શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ જણાય તો તરત જ તમારી બેંક અને સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન (હેલ્પલાઈન નંબર 1930) પર જાણ કરો.
આ માહીતી લોકો ની જાગ્રુતિ માટે છે, તો લોકો ને બને આટલા જગ્રુત કરો કેમ કે જેની પોતાની મેહનત ના રુપિયા ગુમાવીયા છે એને જ ખબર હશે કે શું હાલત છે તો મહેરબાની કરીને લોકો ને શરે કરો અને કોમેંટ કરો કે અમે આ મેસેજે વધુ ને વધુ લોકો ને પહોચતો કરીશું .